Dołącz do czytelników
Brak wyników

Aktualności

28 lutego 2022

NR 236 (Luty 2022)

Formy zabezpieczenia roszczeń odszkodowawczych (oświadczenie 777, poręczenie, weksel)

0 601

Należy zdawać sobie sprawę, że w przypadku przysługujących nam roszczeń za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy jedną kwestią jest uzyskanie wyroku, tytułu egzekucyjnego do ich egzekwowania, a drugą jest faktyczne uzyskanie środków. Jest to związane z kwestią wypłacalności naszego kontrahenta.

W przypadku tych najistotniejszych postanowień umownych zawsze warto zadać sobie pytanie, co w sytuacji naruszenia umowy w tym zakresie i niewykonania zaciągniętego zobowiązania. Tego typu naruszenia mogą rodzić odpowiedzialność strony umowy za jej niewykonanie lub nienależyte wykonanie. Jeżeli na skutek takiego zdarzenia druga ze stron poniosłaby szkodę, uprawniona jest najczęściej do żądania zapłaty odszkodowania. We wcześniejszych artykułach mowa była o podstawowych zasadach odpowiedzialności odszkodowawczej, które wynikają z tzw. zasad ogólnych zawartych w Kodeksie cywilnym oraz o karach umownych, tj. tak zwanym umownym zryczałtowanym odszkodowaniu, do uzyskania którego nie musimy wykazywać dokładnej wysokości szkody.

Należy mieć jednak na względzie, że przysługujące nam odszkodowanie lub kara umowna w przypadku sporu na tym tle, a taki spór najczęściej powstanie, musi być ewentualnie możliwa do wyegzekwowania. W szczególności w czasach kryzysu spotykać się możemy z nieskuteczną egzekucją, gdzie działający w postępowaniu komornik nie znajduje majątku lub przysługujących dłużnikowi praw, z których mógłby taką egzekucję przeprowadzić. W rezultacie – wobec braku majątku – egzekucja będzie uznana za nieskuteczną, postępowanie umorzone, a tytuł wykonawczy zwrócony.

POLECAMY

Uwaga

Należy mieć na względzie, że w przypadku sporu przysługujące nam odszkodowanie (lub kara umowna) musi być ewentualnie możliwe do wyegzekwowania.


Stąd też stosuje się w umowach zabezpieczenia płatności pochodzące od samego potencjalnego dłużnika lub ze źródeł zewnętrznych. Najbardziej znanym tego rodzaju zabezpieczeniem jest funkcjonująca również w niewysokiej wartości kontraktach kaucja zabezpie-
czająca czy też kaucja gwarancyjna, znana szeroko w szczególności w umowach najmu lokali.

Kaucja to nic innego niż właśnie pochodzące od potencjalnego dłużnika zabezpieczenie roszczeń drugiej strony, która będzie miała możliwość zaspokojenia z wpłaconej przez swojego kontrahenta kwoty. Niemniej wpłacona lub zatrzymana kaucja nie zawsze pozwoli na zaspokojenie przysługujących nam roszczeń. Stąd warto znać i dodatkowo lub alternatywnie posługiwać się innymi formami zabezpieczeń, aby mieć możliwość zaspokojenia ewentualnych roszczeń. Przy czym w niniejszym opracowaniu mowa będzie o „prywatnych” zabezpieczeniach niezwiązanych z działalnością bankową lub ubezpieczeniową.

Drugim znanym powszechnie w branży nieruchomościowej zabezpieczeniem jest ustanowiona na rzecz wierzyciela hipoteka. Niemniej w praktyce hipotekę stosuje się najczęściej dla kontraktów wysokiej wartości, stąd w niniejszych rozważaniach zostanie ona pominięta. Warto jednak zdawać sobie sprawę, że zabezpieczenie hipoteczne nie jest zarezerwowane wyłącznie dla stosunków z bankami kredytującymi. Przykładowo w razie potrzeby również pożyczki od osób prywatnych można zabezpieczyć hipoteką albo hipoteka może stanowić zabezpieczenie zapłaty wynagrodzenia wykonawcy z umowy o roboty budowlane. Oczywiście nie można zapominać, że ustanowienie hipoteki wymaga złożenia oświadczenia o jej ustanowieniu w formie aktu notarialnego, jest to bowiem ograniczone prawo rzeczowe.
 

Uwaga

Zabezpieczenie hipoteczne nie jest zarezerwowane wyłącznie dla stosunków z bankami kredytującymi.


Dobrowolne poddanie się egzekucji

Inną powiązaną z działalnością notariuszy formą zabezpieczenia zaspokojenia roszczeń lub wywiązania się również z umowy jest notarialne oświadczenie o dobrowolnym poddaniu się egzekucji, o którym mowa w artykule 777 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tą regulacją na podstawie takiego oświadczenia kontrahent w przypadku określonego zdarzenia zobowiązuje się do dobrowolnej zapłaty wskazanej w oświadczeniu kwoty lub do wydania wskazanej w treści oświadczenia rzeczy. Przykładem takiego dobrowolnego poddania się egzekucji w zakresie wydania rzeczy jest oświadczenie o poddaniu się egzekucji co do opróżnienia, opuszczenia i wydania lokalu mieszkalnego w ramach umów najmu okazjonalnego. Podobnie w notarialnych umowach sprzedaży nieruchomości najczęściej strony poddają się dobrowolnej egzekucji co do zapłaty umówionej ceny, a po jej uiszczeniu – co do wydania zakupionej nieruchomości.

Ważne, że takie dobrowolne zobowiązanie do zapłaty lub wydania rzeczy musi określać termin wykonania obowiązku lub zdarzenie, od którego uzależniona jest zapłata lub wydanie rzeczy. Akt notarialny może również określać obowiązek zapłaty maksymalnej kwoty, ale wówczas musi on określać nie tylko zdarzenie, od którego taki obowiązek jest uzależniony, ale również termin, do którego można dla takiego aktu wystąpić z wnioskiem o nadanie aktowi notarialnemu klauzuli wykonalności. Wynagrodzenie notariusza za sporządzenie takiego aktu notarialnego o dobrowolnym poddaniu się egzekucji uzależnione jest od wskazanej w oświadczeniu wartości. Od powyższego przewidziano jednak wyjątek i wynagrodzenie notariusza za oświadczenie o dobrowolnym poddaniu się egzekucji w zakresie opuszczenia i wydania lokalu dla umów najmu okazjonalnego wynosi 1/10 minimalnego wynagrodzenia za pracę.
 

Uwaga

Dobrowolne zobowiązanie do zapłaty lub wydania rzeczy musi określać termin wykonania obowiązku lub zdarzenie, od którego uzależnione są zapłata lub wydanie rzeczy.


Poręczenie

Kolejną z form zabezpieczenia realizacji umowy czy też zaspokojenia roszczeń pieniężnych wynikających z niewykonania lub nienależytego wykonania kontraktu jest poręczenie. W umowie poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby dłużnik zobowiązania nie wykonał. Oświadczenie poręczyciela musi być złożone na piśmie, inaczej uznane zostanie za nieważne.
 

Uwaga

W umowie poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby dłużnik zobowiązania nie wykonał.


Jako forma zabezpieczenia, poręczenie co do zasady będzie poręczeniem za przyszły dług, który w większości przypadków powstanie dopiero w razie naruszenia umowy. Prawo cywilne dopuszcza oczywiście możliwość poręczenia za dług przyszły, ale wówczas w umowie powinna być określona maksymalna wysokość poręczenia. Poręczyciel odpowiada do wskazanej w oświadczeniu czy umowie poręczenia kwoty. Z perspektywy wierzyciela istotne jest również oznaczenie terminu obowiązywania poręczenia, bezterminowe bowiem poręczenie za dług przyszły może być natychmiast – o ile następuje to przed powstaniem długu – odwołane i to w każdym czasie.

Poręczyciel odpowiada wobec wierzyciela w takim samym zakresie jak dłużnik – są oni współdłużnikami solidarnymi, o ile z poręczenia nie wynika co innego. Jednak zwiększenie wartości zobowiązania poprzez czynność prawną między dłużnikiem a wierzycielem po poręczeniu nie będzie zwiększać zobowiązania poręczyciela. Konieczne byłoby wówczas uzyskanie nowego poręczenia lub zmiana już udzielonego.
 

Uwaga

Poręczyciel odpowiada wobec wierzyciela w takim samym zakresie jak dłużnik – są oni współdłużnikami solidarnymi, o ile z poręczenia nie wynika co innego.


W razie opóźnienia dłużnika z zaspokojeniem roszczeń wierzyciela powinien on niezwłocznie zawiadomić poręczyciela. Podobnie poręczyciel, przeciwko któremu wierzyciel dochodzi roszczenia, powinien zawiadomić niezwłocznie dłużnika, wzywając go do wzięcia udziału w sprawie (dotyczy to w szczególności postępowań sądowych). Jeżeli dłużnik nie weźmie udziału, nie może zarzucać poręczycielowi, że nie wykorzystał zarzutów, których poręczyciel nie podniósł z tego powodu, że o nich nie wiedział. Poręczyciel może bowiem podnieść przeciwko wierzycielowi wszelkie zarzuty, które przysługują dłużnikowi, w szczególności poręczyciel może dokonać potrącenia wierzytelności dłużnika względem wierzyciela.
Z perspektywy rozliczenia stron istotne jest, że poręczyciel musi niezwłocznie zawiadomić dłużnika o dokonanej przez siebie zapłacie, ponieważ w razie zaniechania i zapłacie również przez dłużnika, może on domagać się od poręczyciela zwrotu, chyba że dłużnik działał w złej wierze. Działa to również w odwrotnym kierunku. Jeżeli dłużnik wie o poręczeniu, a nie zawiadomi poręczyciela o wykonaniu zobowiązania, to w razie zaspokojenia wierzyciela przez poręczyciela może on domagać się zwrotu tego, co wierzycielowi zapłacił, chyba że działał w złej wierze.

Weksel

Ostatnią z omawianych tutaj form zabezpieczenia roszczeń wynikających z niewykonania lub nienależytego wykonania umowy jest weksel. Weksel niekiedy łączy się z omawianym powyżej poręczeniem, gdzie zobowiązania z umowy głównej zabezpieczone są poręczeniem, a zobowiązania z umowy poręczenia zabezpieczone są wekslem.

Weksel jest instrumentem finansowym uregulowanym jedną z najstarszych ustaw obowiązujących w polskim porządku prawnym, to jest Prawem wekslowym z 28 kwietnia 1936 roku. Regulacje dotyczące weksla są bardzo sformalizowane, stąd stosować je należy z rozwagą. W szczególności wskazać tutaj należy, że prawidłowo wystawiony weksel musi mieć wszystkie wskazane w ustawie elementy, które określa art. 1 ww. ustawy. Ustawa wymaga, aby weksel zawierał: (1) nazwę „weksel” w samym tekście dokumentu, w języku, w jakim go wystawiono; (2) polecenie bezwarunkowe zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej (sumy wekslowej); (3) nazwisko osoby, która ma zapłacić; (4) oznaczenie terminu płatności; (5) oznaczenie miejsca płatności; (6) nazwisko osoby, na której rzecz lub na której zlecenie zapłata ma być dokonana; (7) oznaczenie daty i miejsca wystawienia wekslu; (8) podpis wystawcy weksla.
 

Uwaga

Weksel jest instrumentem finansowym uregulowanym jedną z najstarszych ustaw obowiązujących w polskim porządku prawnym, to jest Prawem wekslowym z 28 kwietnia 1936 roku.


Ewentualny brak któregoś ze wskazanych elementów może skutkować nieważnością weksla, przy czym, jeżeli nie zawarto oznaczenia terminu płatności, uważa się, że weksel jest płatny za okazaniem, a w razie braku osobnego oznaczenia miejsce wymienione obok nazwiska osoby zobowiązanej do płatności (trasata) uważa się za miejsce płatności, a także za miejsce zamieszkania tej osoby oraz miejsce wystawienia, jeżeli jego również nie wskazano.

Weksel sam w sobie jest też zobowiązaniem abstrakcyjnym, w którym wystawca weksla zobowiązuje się do zapłaty określonej kwoty. Stąd też, stosując weksel jako zabezpieczenie płatności, wystawia się najczęściej weksle in blanco. Oznacza to, że niezaspokojony wierzyciel uzupełni kwotę pozostającą do zapłaty na podstawie tego weksla. Zatem z perspektywy dłużnika istotne jest zawarcie w odrębnej umowie lub w treści umowy zabezpieczanej wekslem tak zwanej deklaracji wekslowej, która określi zasady wypełnienia weksla przez wierzyciela. W szczególności dłużnika interesować powinien swoisty harmonogram wypełniania weksla i jego wykupu, to jest konieczność poprzedzania wypełnienia weksla oraz pozwu z weksla odpowiednimi wezwaniami. Jednak kluczowym elementem deklaracji wekslowej jest maksymalna dopuszczalna wartość zobowiązania (suma wekslowa), która może być do weksla wpisana przez wierzyciela.

Wskazane w niniejszym artykule formy zabezpieczenia: dobrowolne poddanie się egzekucji, poręczenie oraz weksel nie bez powodu nie są aż tak powszechnie stosowane. Należy zdawać sobie sprawę, że wskazane tutaj instytucje stanowią dla wierzyciela ułatwienie w dochodzeniu przysługujących mu roszczeń, ale w odróżnieniu od kaucji czy wspomnianej hipoteki nie stanowią swoistej blokady na majątku dłużnika czy poręczyciela. Pod tym kątem należy każdorazowo analizować stan majątkowy i wiarygodność kontrahenta, który dobrowolnie poddaje się egzekucji, osoby udzielającej poręczenia czy osoby zobowiązującej się do zapłaty na podstawie weksla.

Dobrowolne poddanie się egzekucji pozwala pominąć postępowanie sądowe i skierować sprawę do komornika od razu po nadaniu przez sąd klauzuli wykonalności na przedstawiony akt notarialny. Akt notarialny zastępować będzie wyrok sądowy i sam w sobie stanowi tytuł egzekucyjny. W teorii, wedle przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, nadanie klauzuli wykonalności powinno nastąpić w ciągu 3 dni.

Największą korzyścią z weksla w ewentualnej windykacji jest możliwość uzyskania przed sądem tak zwanego nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym. Tego rodzaju nakaz stanowi podstawę do wszczęcia ­postępowania zabezpieczającego przez komornika, a więc zajęcia majątku dłużnika jeszcze przed uzyskaniem prawomocnego rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym.

Stosunkowo najmniejsze korzyści przynosi z kolei wierzycielowi poręczenie, jeżeli pochodzi od niewiarygodnego lub niewypłacalnego poręczyciela. Jak wskazano wcześniej – na mocy poręczyciela wierzyciel uzyskuje ewentualnego współdłużnika, ale może się zdarzyć, że wierzyciel przeprowadzi postępowanie sądowe przeciwko dłużnikowi z umowy głównej, który okaże się niewypłacalny, a następnie przeprowadzi postępowanie sądowe przeciwko poręczycielowi, który również okaże się niewypłacalny.

W odniesieniu do wskazanych zabezpieczeń z dobrowolnego poddania się egzekucji i weksla kluczowy jest element czasowy. Korzystne jest przyspieszenie możliwości zainicjowania postępowania egzekucyjnego, w szczególności w obliczu wydłużających się terminów rozstrzygania spraw sądowych. Niemniej, podpisując umowę, należy jednak w miarę możliwości starać się weryfikować sytuację naszego kontrahenta lub osób, które poręczają za niego. Tym bardziej i wnikliwiej, im wyższa jest wartość kontraktu lub potencjalna szkoda wynikająca z wadliwej realizacji przedmiotu umowy.

Przypisy