Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Bezpieczeństwo budynku

20 marca 2020

NR 217 (Marzec 2020)

Regulacje prawne w aspekcie dostępności obiektów dla osób niepełnosprawnych

53

W sierpniu 2018 roku, przy okazji zmian w ustawie Prawo budowlane (dalej: Prawo budowlane), wprowadzanych przez tak zwaną specustawę mieszkaniową, dokonano też pewnej zmiany w zakresie art. 5 Prawa budowlanego, który wskazuje ogólne wytyczne w zakresie projektowania i eksploatacji obiektów. Ustawodawca poszerzył je o definicję osób niepełnosprawnych. Warto zdawać sobie sprawę, jakie regulacje w zakresie wznoszenia i eksploatacji budynków wielorodzinnych przewidują przepisy w odniesieniu do dostępności obiektu dla osób niepełnosprawnych.

Wytyczne ogólne

Zmiany definicyjne w Prawie budowlanym, o których mowa powyżej, dotyczą wprowadzenia szerokiego rozumienia osób niepełnosprawnych poprzez odwołanie do definicji zawartej w Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. Należy mieć jednak na uwadze, że konieczność zapewnienia dostępu i możliwości użytkowania obiektów użyteczności publicznej oraz mieszkaniowych budownictwa wielorodzinnego osobom niepełnosprawnym funkcjonuje już od dawna, od 1997 roku. To wówczas w art. 5, stanowiącym ogólny przepis, wytyczną Prawa budowlanego, znalazło się zobowiązanie, aby w procesie projektowym i późniejszej eksploatacji uwzględnić potrzeby osób niepełnosprawnych. Ogólny charakter przepisu wskazuje, że będzie miał on znaczenie przy interpretacji przepisów prawa budowlanego. Obowiązki projektanta, inwestora i innych uczestników procesu budowlanego oraz zadania organów będą interpretowane poprzez pryzmat tych zasad ogólnych1.

ważne!

Do osób niepełnosprawnych zalicza się osoby, które mają długotrwale naruszoną sprawność fizyczną, psychiczną, intelektualną lub w zakresie zmysłów, co może, w oddziaływaniu z różnymi barierami, utrudniać im pełny i skuteczny udział w życiu społecznym na zasadzie równości z innymi osobami.

 


Początkowo wytyczna odnosiła się do osób niepełnosprawnych ruchowo, wskazując w szczególności na osoby poruszające się na wózkach inwalidzkich. Aktualnie jednak wskazaną dostępność dla osób niepełnosprawnych należy rozumieć szeroko jako dostępność dla osób z wszelkiego rodzaju niepełnosprawnościami, ponieważ wskazana definicja zawarta w Konwencji odnosi się do wszelkiego rodzaju niepełnosprawności. Konwencja wskazuje, że: „do osób niepełnosprawnych zalicza się osoby, które mają długotrwale naruszoną sprawność fizyczną, psychiczną, intelektualną lub w zakresie zmysłów co może, w oddziaływaniu z różnymi barierami, utrudniać im pełny i skuteczny udział w życiu społecznym, na zasadzie równości z innymi osobami.” Jak wynika z doświadczeń branży budowlanej, w praktyce pewnych trudności w odniesieniu do procesu projektowego nastręcza uwzględnienie wszelkiego rodzaju niepełnosprawności. Ogólna wytyczna jest bardzo szeroka, ale w praktyce kluczowe znaczenie będą miały weryfikowane następnie przez organy Nadzoru Budowlanego warunki techniczne. Ogólna wytyczna ogranicza się do wskazania, że dla budynków użyteczności publicznej oraz wielorodzinnych konieczne jest zapewnienie ich dostępności osobom niepełnosprawnym, a w przypadku zabudowy mieszkaniowej – odpowiedniego minimalnego udziału lokali mieszkalnych dostępnych dla niepełnosprawnych, w tym osób starszych.

Warunki techniczne dotyczące niepełnosprawnych

Tak też w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie odnajdujemy szereg wymogów mających na celu zapewnienie dostępności wspomnianych budynków dla osób niepełnosprawnych. Pierwsza kategoria wymogów odnosi się do konieczności zapewnienia dostępu do budynku. Podjazdy dla osób niepełnosprawnych, w odróżnieniu od podobnych elementów wystających poza obrys budynku, nie mogą znajdować się bliżej niż 1,5 metra od granicy działki, przy czym nie dotyczy to granicy z działką drogową. Ponadto, do budynków użyteczności publicznej lub wielorodzinnych musi być zapewnione utwardzone dojście o szerokości minimum 1,5 metra. Jedno takie dojście powinno zapewniać niepełnosprawnym dostęp do całego budynku lub tych części, z których będą oni korzystać.

Liczba stanowisk postojowych dla niepełnosprawnych będzie określana w wytycznych miejscowego planu zagospodarowania, jednak są one zwolnione z obowiązku zachowania minimalnych odległości od okien, placów zabaw itp. – muszą być jednak odpowiednio oznakowane. Już od pewnego czasu obowiązują w tym zakresie nowe regulacje. Miejsca dla niepełnosprawnych wymalowane są kolorem niebieskim i są odpowiednio większe.

uwaga!

Miejsca dla niepełnosprawnych wymalowane są kolorem niebieskim i są odpowiednio większe.

 

Następnie określa się ogólne wytyczne w zakresie dostępności poszczególnych elementów obiektu, zobowiązując do zapewnienia: odpowiedniej szerokości furtek w ogrodzeniu (dla wózków inwalidzkich), wejścia do budynków, dostępu do placów zabaw, miejsc rekreacyjnych i miejsc gromadzenia odpadów. Osoba niepełnosprawna musi mieć też zapewniony dostęp do poszczególnych kondygnacji użytkowych. W przypadku zainstalowania w budynku windy jest to dość jednoznaczne, jednak jeżeli obiekt nie jest wyposażony w windę, to dostępność należy zapewnić przynajmniej do kondygnacji z pomieszczeniami przeznaczonymi dla niepełnosprawnych. Rozporządzenie określa nawet wymogi łazienek dla osób niepełnosprawnych, w tym kabin prysznicowych przeznaczonych dla osób poruszających się na wózkach.

Problem spadków i poziomów podłóg

Rozporządzenie określa również szczegółowe wymagania techniczne dla procentowego spadku pochylni przeznaczonych dla niepełnosprawnych. Jednakże pewnego problemu w praktyce nastręcza pewien brak – w warunkach technicznych wskazuje się, że w budynkach użyteczności publicznej, gdzie w pomieszczeniach ogólnodostępnych jest zróżnicowany poziom podłóg, powinny zostać one przystosowane do ruchu osób niepełnosprawnych, a więc wyposażone w odpowiednie urządzenia taki dostęp zapewniające. Takiego wymogu nie ma jednak dla budynków wielorodzinnych. Przepisy ograniczają się do określenia dwóch sytuacji. Rozporządzenie ogranicza się w tym zakresie do wprowadzenia wymogu, zgodnie z którym drzwi wejściowe do budynku oraz drzwi do mieszkań oraz pomieszczeń mieszkalnych, a więc miejsca, w których najczęściej występować będzie różnica poziomów podłogi, mogą mieć minimalny próg. Dopuszcza się próg o wysokości do 2 cm (§ 62 ust. 3), a więc dość minimalną barierę. W przypadku innego rodzaju pomieszczeń przeznaczonych na stały pobyt ludzi oraz kuchni drzwi wewnętrzne zasadniczo nie powinny mieć progów. W praktyce generuje to zgłaszany niejednokrotnie problem w zakresie dostępu do tarasu lub balkonu. Taki element nie jest pomieszczeniem przeznaczonym na stały pobyt ludzi i niejednokrotnie z przyczyn technicznych musi być wyposażony w próg. Taki próg może jednak istotnie ograniczyć dostępność tarasu lub balkonu dla osoby starszej lub niepełnosprawnej. Stąd, jeżeli mieszkanie kupowane jest dla osoby o ograniczonej mobilności, warto zwrócić uwagę na rozwiązania projektowe w tym zakresie. Najlepiej próbować odebrać również zapewnienie od sprzedającego lub wykonawcy prac, że taka dostępność będzie zachowana. Przeciwne rozwiązania będą mogły być wówczas traktowane jako wada nieruchomości lub wada robót.

Konieczność dostosowania obiektów istniejących

Powyższe ma szczególne znaczenie nie tylko przy wznoszeniu nowych obiektów budowlanych, ale przy zmianach wprowadzonych do obiektów już istniejących. W ostatnim czasie warunki techniczne zostały istotnie zmienione, niebawem z końcem 2020 roku zaostrzeniu ulegną również wymogi w zakresie charakterystyki energetycznej budynków. Niejednokrotnie zatem zajdzie konieczność rozstrzygnięcia, czy nasz budynek wielorodzinny musimy dostosować do nowych warunków technicznych. Odpowiedzi w tym zakresie dostarczają ogólne przepisy wskazanego rozporządzenia. Zgodnie z § 2, przepisy rozporządzenia stosuje się przy projektowaniu, budowie i przebudowie oraz przy zmianie sposobu użytkowania budynków oraz ­budowli nadziemnych i podziemnych spełniających funkcje użytkowe budynków, a także do związanych z nimi urządzeń budowlanych. Jeżeli zatem zamierzenie inwestycyjne stanowi przebudowę lub inny z wymienionych rodzajów robót budowlanych, zobowiązani będziemy do zastosowania rozwiązań przewidzianych w aktualnie obowiązujących przepisach.

Odstępstwa od warunków technicznych

W Prawie budowlanym możliwe są dwie sytuacje, kiedy nie jest konieczne stosowanie rozporządzenia o warunkach technicznych. Pierwszą tego rodzaju sytuacją jest oficjalne zezwolenie na odstępstwo w tym zakresie, a procedurę jego uzyskania określa art. 9 Prawa budowlanego. Niemniej, nie ma możliwości zastosowania tej ścieżki w zakresie odnoszącym się do niepełnosprawnych. Kwestie warunków technicznych dotyczące dostępności dla osób niepełnosprawnych, jakkolwiek nieuregulowane w sposób przesadnie rozbudowany, mają przez prawodawcę przyznany szczególny charakter. W odniesieniu do tego aspektu przy powstających, rozbudowywanych lub przebudowywanych obiektach nie istnieje możliwość uzyskania od ministra zwolnienia z obowiązku dochowania wymogów wynikających z warunków technicznych. Dostępność obiektów użyteczności publicznej i budynków wielorodzinnych dla osób niepełnosprawnych jest traktowana na równi z odstępstwami mogącymi powodować zagrożenie dla życia ludzi i bezpieczeństwa mienia.

ważne!

Kwestie warunków technicznych dotyczące dostępności dla osób niepełnosprawnych, jakkolwiek nieuregulowane w sposób przesadnie rozbudowany, mają przez prawodawcę przyznany szczególny charakter. 

 

Drugim przypadkiem, kiedy przepisy Prawa budowlanego przewidują możliwe odstępstwa, jest wspomniany wcześniej § 2 ust. 2 rozporządzenia. Przy nadbudowie, rozbudowie, przebudowie i zmianie sposobu użytkowania zostawiono pewną furtkę, tj. oparcie planowanych działań na specjalistycznej ekspertyzie, która zaproponuje rozwiązania odpowiednie do aktualnych wymogów, a dostosowane do stanu faktycznego istniejącego w obiekcie.

W zakresie zastosowania rozporządzenia, a więc przy nadbudowie, przebudowie i zmianie sposobu użytkowania budynków (istniejących lub ich części) stosuje się zapisy rozporządzenia w aktualnym brzmieniu. Jednak § 2 ust. 3a przewiduje, że wymogi rozporządzenia mogą być spełnione w sposób inny niż podany w rozporządzeniu. W tym zakresie inwestor uprawniony jest do uzyskania ekspertyzy technicznej sporządzonej przez właściwą jednostkę badawczo-rozwojową albo rzeczoznawcę budowlanego oraz do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych. Ekspertyza musi być następnie zależnie od jej zakresu uzgodniona z właściwym komendantem wojewódzkim Państwowej Straży Pożarnej lub państwowym wojewódzkim inspektorem sanitarnym. Taką ekspertyzą nie można zastąpić wymagań charakterystyki energetycznej dla budynków o powierzchni użytkowej przekraczającej 1000 m2. W rozporządzeniu brak jednak wyłączeń, które zablokowałyby zastosowanie tej procedury do wymagań odnoszących się do dostępności budynku dla osób niepełnosprawnych. Istotne jest, że wspomniana „­furtka” odnosi się tylko do robót stanowiących nadbudowę, rozbudowę, przebudowę lub zmianę sposobu użytkowania budynku. Jak wskazano wcześniej, w przypadku budowy wiązać nas będą aktualnie obowiązujące wymogi rozporządzenia o warunkach technicznych, dla których 
w odniesieniu do dostępności dla osób niepełnosprawnych nie przewiduje się odstępstw.

Rozporządzenie nie określa, jak miałaby wyglądać wspomniana ekspertyza techniczna. Przybiera ona najczęściej formę raportu, opinii rzeczoznawcy, który wypowiada się co do zastanego stanu faktycznego, projektowanych rozwiązań oraz określa propozycję zapewniające zachowanie aktualnie obowiązujących wytycznych wynikających z warunków technicznych. Pojęcie rzeczoznawcy jest pojęciem zrozumiałym, będzie to osoba o odpowiednich uprawnieniach – oferty usług rzeczoznawców są powszechnie dostępne na rynku. Wspomniane jednostki badawczo-rozwojowe to natomiast wyspecjalizowane podmioty powołane do życia ustawą z dnia 25 lipca 1985 roku o jednostkach badawczo-rozwojowych, a aktualnie działające na podstawie ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 roku o instytucjach badawczych. W odniesieniu do branży budowlanej jedną z najbardziej znanych i cenionych w tym zakresie placówek jest Instytut Techniki Budowlanej z siedzibą w Warszawie.

Konieczność dobudowy windy?

Powyższe regulacje mogą mieć daleko idące konsekwencje. Przykładowo można tutaj posłużyć się analizą, czy w związku z ewentualną zmianą sposobu użytkowania lub przebudową powstanie obowiązek wyposażenia budynku w windę, a raczej – jak określają to przepisy – w „dźwig osobowy”. Obowiązek taki wynika z ww. Rozporządzenia Ministra Infrastruktury. Zgodnie z § 54 ust. 1 tego rozporządzenia, w dźwigi osobowe należy wyposażać:

  • budynki użyteczności publicznej,
  • budynki mieszkalne wielorodzinne,
  • budynki zamieszkania zbiorowego niebędące koszarami,
  • budynek mający dwie lub więcej kondygnacji,
  • budynki opieki zdrowotnej,
  • budynki opieki społecznej,
  • każdy budynek, którego różnica poziomów posadzek pomiędzy pierwszą a najwyższą kondygnacją z pomieszczeniami przeznaczonymi na pobyt więcej niż 50 ludzi przekracza 9,5 metra.

W przypadku budynków mieszkalnych wielorodzinnych, zamieszkania zbiorowego oraz dla budynku użyteczności publicznej z dźwigiem osobowym należy przewidzieć rozwiązania umożliwiające dojazd i dostęp na wszystkie kondygnacje osobom niepełnosprawnym.

ważne!

W przypadku budynków mieszkalnych wielorodzinnych, zamieszkania zbiorowego oraz dla budynku użyteczności publicznej z dźwigiem osobowym należy przewidzieć rozwiązania umożliwiające dojazd i dostęp na wszystkie kondygnacje osobom niepełnosprawnym.

 

W momencie przebudowy, a w szczególności zmiany sposobu użytkowania, konieczne będzie zastosowanie konkretnych nowych rozwiązań. Pojęcie zmiany sposobu użytkowania jest w tym zakresie szczególnie problematyczne, ponieważ zgodnie z art. 71 ust. 1 pkt 2) Prawa budowlanego przez zmianę sposobu użytkowania rozumie się podjęcie w obiekcie budowlanym lub jego części działalności zmieniającej warunki: bezpieczeństwa pożarowego, powodziowego, pracy, zdrowotne, higieniczno-sanitarne, ochrony środowiska bądź wielkość lub układ obciążeń.

ważne!

Przez zmianę sposobu użytkowania rozumie się podjęcie w obiekcie budowlanym lub jego części działalności zmieniającej warunki: bezpieczeństwa pożarowego, powodziowego, pracy, zdrowotne, higieniczno-sanitarne, ochrony środowiska bądź wielkość lub układ obciążeń. 

 


Jakkolwiek praktyka kształtuje się w tym zakresie różnie – z uwagi na wspomniane ekspertyzy może powstać obowiązek dostosowania budynku poprzez montaż/przybudowę dźwigu osobowego i zapewnienie dostępu osobom niepełnosprawnym.

Jak widać z powyżej przedstawionych przepisów Prawa budowlanego i rozporządzenia o warunkach technicznych, akty te w swoich regulacjach skupiają się w szczególności na rozwiązaniach skierowanych na potrzeby osób niepełnosprawnych ruchowo. Pewnych wątpliwości w tym zakresie dostarcza wspomniany na wstępie niniejszych rozważań art. 5 Prawa budowlanego. Posługuje się on bowiem, poprzez odesłanie, zdecydowanie szerszą definicją osób niepełnosprawnych, niż wynika to z przepisów wykonawczych. Nigdzie nie wskazuje się również, co ustawodawca rozumie przez minimalny udział lokali mieszkalnych dostępnych dla osób niepełnosprawnych, poza tym, że określenie takich lokali jest jednym z elementów projektu budowlanego.

Przypisy