Dołącz do czytelników
Brak wyników

Bezpieczeństwo budynku

20 listopada 2019

NR 213 (Listopad 2019)

Bezpieczeństwo użytkowania budynków zabytkowych wpisanych do rejestru lub objętych inną formą ochrony zabytków

0 20

Mówiąc o zabytkach, często mamy na myśli dzieła sztuki, wiekowe obiekty sakralne czy inne historyczne obiekty budowlane, takie jak zamki i pałace. W każdym zakątku Polski (gminie) można na co dzień zetknąć się z obiektami będącymi zabytkami lub objętymi opieką konserwatorską. Często obiekty uznawane powszechnie za zwyczajne stanowią wielką wartość. Ze względu na swoją architekturę czy historię są elementem naszego dziedzictwa kulturowego oraz stanowią część naszej historii. Obiekty takie należy objąć szczególną opieką, gdyż stanowią one świadectwo dawnych czasów i kultury minionych epok.

Bezpieczeństwo użytkowania budynków zabytkowych wpisanych do rejestru lub objętych inną formą ochrony zabytków
Mówiąc o zabytkach, często mamy na myśli dzieła sztuki, wiekowe obiekty sakralne czy inne historyczne obiekty budowlane, takie jak zamki i pałace. W każdym zakątku Polski (gminie) można na co dzień zetknąć się z obiektami będącymi zabytkami lub objętymi opieką konserwatorską. Często obiekty uznawane powszechnie za zwyczajne stanowią wielką wartość. Ze względu na swoją architekturę czy historię są elementem naszego dziedzictwa kulturowego oraz stanowią część naszej historii. Obiekty takie należy objąć szczególną opieką, gdyż stanowią one świadectwo dawnych czasów i kultury minionych epok.
Uznanie budynku za zabytek lub objęcie go opieką konserwatorską pociąga za sobą szereg dodatkowych obowiązków, o których właściciel lub zarządca musi pamiętać podczas jego eksploatacji. Zapewnienie bezpieczeństwa użytkowania takiego obiektu oraz przeprowadzanie robót budowlanych o charakterze przebudowy, rozbudowy czy prac remontowych wymagają zastosowania innych procedur administracyjnych niż w przypadku standardowych obiektów budowlanych. Analiza tego zagadnienia będzie miała na celu przybliżenie kwestii związanych z obiektami budowlanymi będącymi zabytkami oraz udzielenie odpowiedzi na pytania:

  • czym jest zabytek w świetle obowiązujących regulacji prawnych?
  • jakie rodzaje zabytków definiują polskie przepisy?
  • jakie formy ochrony zabytków są obecnie stosowane?
  • jakie są dodatkowe obowiązki właściciela czy zarządcy budynku wynikające ze statusu obiektu jako zabytku lub objętego opieką konserwatorską?

Udzielenie odpowiedzi na powyższe pytania powinno być pomocne dla każdego podmiotu odpowiedzialnego za obiekt zabytkowy lub objęty opieką konserwatorską.

Budowlane obiekty zabytkowe – definicje oraz informacje ogólne w świetle regulacji prawnych.

Omawiając problematykę obiektów zabytkowych, odpowiedzieć należy przede wszystkim na pytanie, czym jest zabytek w obecnym porządku prawnym. W tym przypadku ustawodawca zawarł definicję zabytku w treści art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2067 z późn. zm.) – dalej ustawa o ochronie zabytków, zgodnie z którą zabytek oznacza nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową.

Ważne!

Epoka to termin określający okres obejmujący pewne stadium procesu dziejowego, związany z panowaniem określonych stosunków politycznych, gospodarczych, społecznych lub kulturalnych.

Takie określenie zabytku zawiera szereg sformułowań nieostrych. W świetle powyższej definicji zabytek musi stanowić czy posiadać wartość szczególną, na co wskazuje konieczność przedłożenia interesu społecznego nad prawnie równorzędnym interesem strony. Ustawa o ochronie zabytków nie definiuje również w sposób kompletny sformułowania „minionej epoki”. Zwyczajowo przyjmuje się, że „minioną epoką” nazywane będzie wszystko to, co wydarzyło się przed naszym urodzeniem lub urodzeniem najstarszego żyjącego człowieka. Jednak na potrzeby wyjaśnienia kwestii czym jest zabytek, bardziej pomocna jest definicja encyklopedyczna epoki. Zgodnie z Encyklopedią Powszechną (z 1995 r.) przytaczaną w opracowaniach branżowych, epoka to termin określający okres obejmujący pewne stadium procesu dziejowego, związany z panowaniem określonych stosunków politycznych, gospodarczych, społecznych lub kulturalnych. Posługując się powyższą definicją epoki, za zabytek można zatem uznać obiekty powstałe także w okresie powojennym.

Omawiana definicja zabytku jest bardzo obszerna znaczeniowo i może zostać zastosowana do określenia różnych rzeczy oraz obiektów, dlatego w celu doprecyzowania, w ustawie o ochronie zabytków wprowadzono podział zabytków na:

  • zabytki nieruchome – nieruchomości, ich części lub zespoły nieruchomości, posiadające cechy zabytku zgodnie z jego definicją (art. 3 pkt 2 ustawy) – w ramach zabytków nieruchomych możemy wyróżnić m.in. obiekty budowlane,
  • zabytki ruchome – rzeczy ruchome, ich części lub zespoły rzeczy ruchomych posiadające cechy zabytku zgodnie z jego definicją (art. 3 pkt 3 ustawy),
  • zabytki archeologiczne – zabytki nieruchome, będące powierzchniowymi, podziemnymi lub podwodnymi pozostałościami egzystencji i działalności człowieka, złożonymi z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich wytworów bądź ich śladów albo zabytki ruchome, będący tymi wytworami (art. 3 pkt 4 ustawy).

ważne!

Za zabytek zatem uznać obiekty powstałe także w okresie powojennym.

Przedmiotowe rozważania dotyczyć będą obiektów budowlanych – a szczególnie budynków, dlatego poniżej skupiono się na regulacjach prawnych dotyczących wyłącznie zabytków nieruchomych.

W treści art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków wymieniono obiekty będące zabytkami nieruchomymi, które podlegają ochronie i opiece bez względu na ich stan zachowania. Ustawa wymienia:

  • krajobrazy kulturowe,
  • układy urbanistyczne, ruralistyczne i zespoły budowlane,
  • dzieła architektury i budownictwa,
  • dzieła budownictwa obronnego,
  • obiekty techniki, a zwłaszcza kopalnie, huty, elektrownie i inne zakłady przemysłowe,
  • cmentarze,
  • parki, ogrody i inne formy zaprojektowanej zieleni,
  • miejsca upamiętniające wydarzenia historyczne bądź działalność wybitnych osobistości lub instytucji.

Powyższa lista zabytków nieruchomych nie stanowi katalogu zamkniętego obiektów, które mogą być wpisane do rejestru zabytków i objęte ochroną konserwatorską. Jest to wyliczenie przykładowe, na co wskazuje użycie w treści przepisu sformułowanie „w szczególności”. Z wymienionych w ustawie zabytków nieruchomych praktycznie wszystkie mają związek z budownictwem bądź są obiektami budowlanymi. Dla osób niezwiązanych z architekturą i planowaniem wyjaśnienia będą wymagać zastosowane w powyższej liście pojęcia takie, jak krajobraz kulturowy, czy układ urbanistyczny i ruralistyczny. Normy prawne powinny być zrozumiałe dla każdego obywatela, dlatego w ustawie o ochronie zabytków zamieszczono definicje tych pojęć:

  • historyczny układ urbanistyczny i ruralistyczny jest przestrzennym założeniem miejskim lub wiejskim, w którego skład wchodzą zespoły budowlane, pojedyncze budynki i formy zaprojektowanej zieleni, rozmieszczone w układzie historycznych podziałów własnościowych i funkcjonalnych, w tym ulic lub sieci dróg (art. 3 pkt 12 ustawy),
  • historyczny zespół budowlany stanowi połączoną przestrzennie grupę budynków, którą wyodrębniono ze względu na formę architektoniczną, styl, zastosowane materiały, funkcję, czas powstania lub związek z wydarzeniami historycznymi (art. 3 pkt 13 ustawy),
  • krajobraz kulturowy to postrzegana przez ludzi przestrzeń, zawierająca elementy przyrodnicze i wytwory cywilizacji, historycznie ukształtowana w wyniku działania czynników naturalnych i działalności człowieka (art. 3 pkt 14).

W dyspozycjach ustawowych zostało wprowadzone rozróżnienie pojęć ochrony oraz opieki nad zabytkami. Co do zasady, opieka nad zabytkami stanowi ogół działań administracyjnych podejmowanych przez odpowiednie organy. Natomiast ochrona nad zabytkami będzie szeregiem działań i obowiązków podmiotów odpowiedzialnych za obiekt. Zakres działań podejmowanych przez organy administracji państwowej w ramach ochrony nad zabytkami określony został w treści art. 4 ustawy o ochronie zabytków. Działania te będą polegać w szczególności na:

  • zapewnieniu warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych umożliwiających trwałe zachowanie zabytków oraz ich zagospodarowanie i utrzymanie,
  • zapobieganiu zagrożeniom mogącym spowodować uszczerbek dla wartości zabytków,
  • udaremnianiu niszczenia i niewłaściwego korzystania z zabytków,
  • przeciwdziałaniu kradzieży, zaginięciu lub nielegalnemu wywozowi zabytków za granicę,
  • kontroli stanu zachowania i przeznaczenia zabytków,
  • uwzględnianiu zadań ochronnych w planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz przy kształtowaniu środowiska.

Bezdyskusyjnym jest fakt, że obowiązek dbałości o zabytki nie opiera się jedynie na organach państwowych, ale przede wszystkim na podmiotach odpowiedzialnych. W treści art. 5 ustawy o ochronie zabytków zawarto zacytowany poniżej spis działań właścicielskich wchodzących w zakres opieki nad zabytkami.

„Opieka nad zabytkiem sprawowana przez jego właściciela lub posiadacza polega, w szczególności, na zapewnieniu warunków:

  1. naukowego badania i dokumentowania zabytku;
  2. prowadzenia prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku;
  3. zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie;
  4. korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości;
  5. popularyzowania i upowszechniania wiedzy o zabytku oraz jego znaczeniu dla historii i kultury”.

Część wymienionych powyżej obowiązków można wywieść również z przepisów ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 1186 z późn. zm.). Regulacje tej ustawy będą głównie związane z prowadzeniem robót budowlanych przy zabytku, zabezpieczeniem i utrzymaniem zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie oraz użytkowaniem zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości.

Podpis

Formy ochrony zabytków

Polskie regulacje prawne przewidują kilka form ochrony zabytków. Zgodnie z treścią art. 7 ustawy o ochronie zabytków, formami ochrony zabytków są:

  • wpis do rejestru zabytków i wpis na Listę Skarbów Dziedzictwa,
  • uznanie za pomnik historii,
  • utworzenie parku kulturowego,
  • ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo w decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, decyzji o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej lub decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie lotniska użytku publicznego.

Wpis do rejestru zabytków danego województwa i na Listę Skarbów Dziedzictwa Narodowego

Wpisu do wojewódzkiego rejestru zabytków dokonuje wojewódzki konserwator zabytków na podstawie własnej decyzji, czy też z urzędu albo na wniosek właściciela zabytku nieruchomego lub użytkownika wieczystego gruntu, na którym zabytek jest posadowiony. Natomiast wpisu na Listę Skarbów Dziedzictwa Narodowego dokonuje minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, który ją również prowadzi.

Uznanie zabytku nieruchomego za pomnik historii

Do kompetencji Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej należy uznanie zabytku nieruchomego za pomnik historii dokonywane na mocy jego rozporządzenia. Procedura ta uruchamiana jest na wniosek ministra kultury i dziedzictwa narodowego i dotyczy obiektów wpisanych do rejestru zabytków lub parków kulturowych o szczególnej wartości dla kultury. Minister także może przedstawić Komitetowi Dziedzictwa Światowego wniosek o wpis pomnika historii na „Listę dziedzictwa światowego” (UNESCO).

Utworzenie parku kulturowego

Samorząd lokalny aktem prawa miejscowego (uchwałą rady gminy lub miasta) ma prawo utworzyć park kulturowy dla ochrony krajobrazu kulturowego z zabytkami nieruchomymi charakterystycznymi dla miejscowej tradycji budowlanej. W określonych granicach danego obszaru sporządza się obowiązkowo miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, który może wprowadzić ograniczenia dotyczące prowadzenia działalności przemysłowej, rolniczej czy usługowej lub innej.

Ustalenie ochrony w miejscowym planie i innych opracowaniach oraz decyzjach planistycznych i lokalizacyjnych

Zapewnienie ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego i innych opracowaniach oraz decyzjach planistycznych i lokalizacyjnych uchwalone jest przez radę gminy lub miasta, ewentualnie przez odpowiedni organ administracji odpowiedzialny za tworzenie analiz, studiów czy planów. W ramach tych procedur w szczególności ustala się ochronę zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków i znajdujących się w gminnej ewidencji zabytków. Wszystkie projekty planów zagospodarowania przestrzennego (zarówno miejscowe, jak i wojewódzkie) muszą zostać uzgodnione z właściwym wojewódzkim konserwatorem zabytków.

Należy podkreślić, że ustalenie ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego oraz innych opracowaniach i decyzjach planistycznych i lokalizacyjnych (wymienionych w art. 7 pkt 4 ustawy o ochronie zabytków) dokonywane jest z uwzględnieniem ochrony zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru oraz innych zabytków nieruchomych znajdujących się w gminnej ewidencji zabytków. W obecnym systemie prawnym to właśnie gminna ewidencja zabytków zyskała kluczową funkcję w systemie prawnym regulującym ochronę zabytków.

***

Najpowszechniej stosowanymi formami ochrony zabytków są wpis do rejestru oraz po części ujęcie w gminnej ewidencji zabytków.

Wojewódzki rejestr zabytków – ogólne procedury administracyjne

Rejestr zabytków, zgodnie z treścią art. 8 ustawy o ochronie zabytków, prowadzi (właściwy dla danego województwa) wojewódzki konserwator zabytków. Wpis do rejestru zabytków następuje na podstawie decyzji administracyjnej. Postępowanie o wpis zabytku nieruchomego wszczyna się z urzędu (inicjatorem postępowania jest wojewódzki konserwator zabytków) albo na wniosek strony (inicjatorem postępowania są podmioty, których interesu prawnego sprawa dotyczy – właściciel zabytku nieruchomego lub użytkownik wieczysty gruntu, na którym znajduje się zabytek nieruchomy). Prawo złożenia wniosku w przedmiocie wpisania obiektu do rejestru zabytków przez wojewódzkiego konserwatora zabytków mają również stowarzyszenia i organizacje społeczne, których jednym z zadań statutowych jest ochrona dziedzictwa kulturowego. Zakończeniem postępowania jest wydanie decyzji administracyjnej rozstrzygającej w przedmiocie wpisania (bądź odmowy wpisania) nieruchomości do rejestru. Od przedmiotowej decyzji, jak w każdym typowym postępowaniu administracyjnym, służy stronie prawo do wniesienia odwołania do organu drugiej instancji w terminie 14 dni od jej doręczenia. Gdy decyzja jest ostateczna, wówczas wojewódzki konserwator zabytków składa wniosek do właściwego sądu rejonowego o ujawnienie faktu wpisu do rejestru zabytków w księdze wieczystej danej nieruchomości oraz o ogłoszenie tej informacji w Dzienniku Urzędowym właściwego województwa.

uwaga!

Rejestr zabytków prowadzi wojewódzki konserwator zabytków. Wpis do rejestru zabytków następuje na podstawie decyzji administracyjnej.

Podobna procedura jest wdrażana dla skreślenia zabytku lub jego części z rejestru i również następuje w formie decyzji administracyjnej. W tym wypadku musi być to decyzja ministra ds. kultury i dziedzictwa narodowego (art. 13 ust 5 ustawy o ochronie zabytków). Jednak należy pamiętać, że wykreślenie zabytku z rejestru jest możliwe tylko wtedy, jeżeli doszło do jego zniszczenia powodującego utratę wartości historycznej, artystycznej lub naukowej. Wykreślenie zabytku z rejestru może nastąpić także w przypadku, jeżeli jego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych. Po wykreśleniu obiektu zabytkowego, czyli tzw. zabytku nieruchomego z rejestru, wojewódzki konserwator zabytków występuje z wnioskiem o wykreślenie wpisu dotyczącego zabytkowego statusu obiektu z dokumentacji nieruchomości, czyli z księgi wieczystej i katastru nieruchomości. Informacja o wykreśleniu obiektu z rejestru podlega ogłoszeniu w wojewódzkim Dzienniku Urzędowym.

Gminna ewidencja zabytków – ogólne procedury administracyjne

W dniu 19 października 2019 r. zmianie uległo rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. z 2011 r. Nr 113, poz. 661 z późn. zm.). Prezentuje ono zupełnie nowe podejście do kwestii włączania obiektu do gminnej ewidencji zabytków. Ogólne zasady pozostały jednak niezmienne. Zgodnie z art. 22 ust. 5 ustawy o ochronie zabytków, w gminnej ewidencji zabytków powinny być ujęte zabytki nieruchome:

  • wpisane do rejestru,
  • inne znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków,
  • inne wyznaczone przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków.

W świetle powyższego zapisu uwagę należy zwrócić na zapis, zgodnie z którym wójt, burmistrz lub prezydent miasta wyznacza zabytki (ujęte w gminnej ewidencji zabytków) w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Zastosowanie w treści przepisu zapisu „w porozumieniu” oznacza niezbędną akceptację wojewódzkiego konserwatora zabytków wobec umieszczenia w gminnej ewidencji danego zabytku wyznaczonego przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Niestety ustawa nie reguluje formy administracyjnej omawianej zgody wojewódzkich organów konserwatorskich bądź jej braku. Specjalnej formy wskazanej czynności nie regulują także przepisy odrębne. Zatem wyznaczenie zabytków przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta będzie zgodne z obowiązującym prawem, jeżeli co do każdego z nich porozumie się z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Konieczność dokonania tego rodzaju uzgodnień jest zasadna, bowiem zapisy ustawy wyraźnie wskazują na wojewódzkiego konserwatora zabytków jako na organ mający najszersze kompetencje na szczeblu lokalnym, do rozstrzygania w kwestii ochrony zabytków (w tym do określania, co jest zabytkiem). Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że ustawodawca uznał wojewódzkiego konserwatora zabytków organem posiadającym wiedzę fachową, niezbędną do oceny obiektów, które mogą zostać zakwalifikowane jako zabytki. Z przedmiotowej przesłanki wywodzi się zasada, że w gminnej ewidencji nie powinien znajdować się żaden obiekt, co do którego organ samorządu gminnego nie porozumiał się z wojewódzkim konserwatorem zabytków. W celach dowodowych wniosek organu samorządu gminnego z proponowanym do włączenia w ramach gminnej ewidencji obiektem budowlanym oraz akceptacja wojewódzkiego konserwatora powinny być sporządzone bezwzględnie w formie pisemnej. Analizując wyliczenie ustawowe „wyznaczone przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, „należy wnioskować, że inicjatywa w zakresie wnioskowania z proponowanym do włączenia w ramach gminnej ewidencji obiektem budowlanym należy do organu samorządu gminnego.

Wójt, burmistrz lub prezydent miasta w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków wpisuje do gminnej ewidencji zabytki nieruchome z terenu gminy. Dotyczy to obiektów, które nie zostały dotychczas ujawnione w rejestrze zabytków bądź w wojewódzkiej ewidencji zabytków. Wiele kontrowersji budził fakt, że do 2019 roku w przypadku czynności wpisania obiektu budowlanego do gminnej ewidencji nie było prowadzone postępowanie administracyjne, a właściciel takiego obiektu nie był bezpośrednio informowany o tym fakcie. Jednak po wprowadzeniu zmian w rozporządzeniu, o którym była mowa wyżej, zgodnie z § 15 ust. 4 wojewódzki konserwator zabytków o zamiarze włączenia karty ewidencyjnej zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków, o sporządzeniu nowej karty ewidencyjnej zabytku albo o zamiarze wyłączenia karty ewidencyjnej zabytku z wojewódzkiej ewidencji zabytków zawiadamia właściciela lub posiadacza zabytku albo nieruchomości lub rzeczy ruchomej, która będzie lub przestała być zabytkiem, na co najmniej 14 dni przed planowanym terminem włączenia karty ewidencyjnej zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków albo wyłączenia tej karty z wojewódzkiej ewidencji zabytków. Oznacza to, że o każdej zmianie w ewidencjach właściciel obiektu będzie obligatoryjnie informowany.

ważne!

Wojewódzki konserwator zabytków o zamiarze włączenia karty ewidencyjnej zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków, o sporządzeniu nowej karty ewidencyjnej zabytku albo o zamiarze wyłączenia karty ewidencyjnej zabytku z wojewódzkiej ewidencji zabytków zawiadamia właściciela lub posiadacza zabytku albo nieruchomości lub rzeczy ruchomej, która będzie lub przestała być zabytkiem, na co najmniej 14 dni przed planowanym terminem włączenia karty ewidencyjnej zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków albo wyłączenia tej karty z wojewódzkiej ewidencji zabytków.

Przepisy ustawy nie precyzują żadnej szczególnej procedury, jaka powinna zostać przeprowadzona dla dokonania wpisu do gminnej ewidencji. Jest to główna cecha, która odróżnia gminną ewidencję zabytków od innych prawnych form ochrony zabytków. Jak wspomniano powyżej, wpis do rejestru zabytków następuje na podstawie decyzji administracyjnej, której wydanie poprzedzone jest procedurą zgodną z Kodeksem postępowania administracyjnego. Natomiast ustalenie ochrony konserwatorskiej dla nieruchomości w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego (stanowiące odrębną od wpisu do rejestru formę ochrony zabytków) odbywa się z zachowaniem zasady jawności.

Zasadnym jest zadanie pytania, co mają uczynić właściciele obiektów wpisanych do gminnej ewidencji zabytków przed zmianami w przepisach, czyli bez ich wiedzy i zgody. Niestety, wielu właścicieli zadaje sobie to pytanie dopiero, gdy dowiaduje się o wpisie jego nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków na etapie postępowania o ustalenie warunków zabudowy i zagospodarowania terenu albo ubiegania się o wydanie pozwolenia na budowę (np. w zakresie rozbudowy, przebudowy czy nadbudowy) lub pozwolenia na rozbiórkę obiektu budowlanego. W takiej sytuacji, jeżeli podmiot odpowiedzialny za obiekt uważa, że jego budynek nie spełnia kryteriów definicji zabytku zawartego w ustawie o zabytkach, powinien w formie pisemnej wezwać organ gminny do zaprzestania naruszeń prawa w postaci objęcia gminną ewidencją obiektu nie spełniającego kryterium zabytkowości. Jeżeli wezwanie nie przyniesie skutku – właściciel lub jego pełnomocnik powinien wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego skargę na akt lub czynność z zakresu administracji publicznej, po uprzednim bezskutecznym wezwaniu do zaprzestania naruszeń prawa (w postaci objęcia gminną ewidencją obiektu nie spełniającego kryterium zabytkowości). Powyższe stanowisko potwierdzono w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 3 lipca 2013 r., w którym uznano, że wpis nieruchomości do ewidencji (który zbliżony jest w skutkach do wpisu do rejestru zabytków) podlega kontroli sądowej, w tym także z punktu widzenia spełnienia przez obiekt ustawowej definicji zabytku.

Dodatkowe obowiązki właściciela budynku w związku z wpisem do wojewódzkiego rejestru zabytków

Właściciel lub zarządca obiektu budowlanego, będącego zabytkiem wpisanym do rejestru, nie ma prawa do dowolności podczas przeprowadzania inwestycji na obiekcie. W praktyce oznacza to, że każda (nawet nieznaczna) ingerencja w obiekt zabytkowy podczas prowadzenia robót budowlanych mogłaby w efekcie obniżyć jego wartość naukową, historyczną czy artystyczną. Powyższy pogląd znajduje odzwierciedlenie w regulacjach ustawy Prawo budowlane oraz ustawy o ochronie zabytków. Zgodnie wytycznymi art. 39 ust. 1 ustawy Prawo budowlane, prowadzenie robót budowlanych przy obiekcie budowlanym wpisanym do rejestru zabytków lub na obszarze wpisanym do rejestru zabytków wymaga, przed wydaniem decyzji o pozwoleniu na budowę, uzyskania pozwolenia na prowadzenie tych robót, wydanego przez właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków. Warto w tym miejscu przytoczyć zapis art. 29 ust. 2 pkt 1 ustawy Prawo budowlane określający, iż pozwolenia na budowę nie wymaga wykonywanie robót budowlanych polegających na remoncie istniejących obiektów budowlanych i urządzeń budowlanych, z wyjątkiem obiektów wpisanych do rejestru zabytków. W świetle powyższych regulacji podmiot odpowiedzialny za obiekt budowlany wpisany do rejestru zabytków, chcąc przeprowadzić na tym obiekcie jakiekolwiek roboty budowlane (nawet o charakterze remontowym), musi w pierwszej kolejności uzyskać od wojewódzkiego konserwatora zabytków pozwolenie na przeprowadzenie takiego zamierzenia budowlanego (zgodnie z art. 36 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków), a następnie uzyskać pozwolenie na budowę. Analogicznie jak w przypadku robót budowlanych o charakterze remontowym w przypadku instalowania tablic i urządzeń reklamowych na obiekcie zabytkowym wpisanym do rejestru wymagane będzie uzyskanie pozwolenia na budowę, które będzie poprzedzone uzyskaniem pozwoleniem konserwatora na prowadzenie robót budowlanych.

Postępowanie administracyjne w sprawie uzyskania pozwolenia na rozbiórkę zabytku wpisanego do rejestru również jest bardziej złożone niż ma to miejsce w wypadku standardowego obiektu budowlanego. W myśl art. 39 ust. 2 ustawy Prawo budowlane – pozwolenie na rozbiórkę obiektu budowlanego wpisanego do rejestru zabytków może być wydane po uzyskaniu decyzji Generalnego Konserwatora Zabytków, który działa w takich postępowaniach w imieniu ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, o skreśleniu tego obiektu z rejestru zabytków (o której mowa w art. 13 ust. 5 ustawy o ochronie zabytków). Jak już wspominano wcześniej, wykreślenie zabytku z rejestru jest możliwe tylko w wypadku jego zniszczenia powodującego utratę jego wartości historycznej, artystycznej, naukowej lub jeżeli jego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych.
Podobnie wykonywanie robót budowlanych polegających na instalowaniu krat na obiektach zabytkowych wpisanych do rejestru zabytków lub też ich ocieplanie wymaga zgłoszenia tych robót właściwemu organowi administracji architektoniczno-budowlanej.

Przedstawione powyżej obowiązki nie są jedynymi dodatkowymi obowiązkami właściciela i zarządcy wynikającymi z wpisania obiektu budowlanego do rejestru. Omawiając pozostałe obowiązki, zasadne jest przytoczenie treści art. 36 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków, który stanowi o obowiązkowym pozwoleniu wojewódzkiego konserwatora zabytków w stosunku do robot budowlanych, takich jak:

  1. prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru, w tym prac polegających na usunięciu drzewa lub krzewu z nieruchomości lub jej części będącej wpisanym do rejestru parkiem, ogrodem lub inną formą zaprojektowanej zieleni,
  2. wykonywanie robót budowlanych w otoczeniu zabytku,
  3. prowadzenie badań konserwatorskich zabytku wpisanego do rejestru,
  4. prowadzenie badań architektonicznych zabytku wpisanego do rejestru,
  5. prowadzenie badań archeologicznych,
  6. przemieszczanie zabytku nieruchomego wpisanego do rejestru,
  7. dokonywanie podziału zabytku nieruchomego wpisanego do rejestru,
  8. zmiana przeznaczenia zabytku wpisanego do rejestru lub sposobu korzystania z tego zabytku,
  9. umieszczanie na zabytku wpisanym do rejestru: urządzeń technicznych, tablic reklamowych lub urządzeń reklamowych.
  10. podejmowanie innych działań, które mogłyby prowadzić do naruszenia substancji lub zmiany wyglądu zabytku wpisanego do rejestru, z wyłączeniem działań polegających na usuwaniu drzew lub krzewów z terenu nieruchomości lub jej części niebędącej wpisanym do rejestru parkiem, ogrodem albo inną formą zaprojektowanej zieleni.

W omawianej liście zastosowano szereg sformułowań, które mogą wymagać wyjaśnienia. W punkcie 1 stwierdzono, że pozwolenia konserwatora wymaga prowadzenie przy obiekcie wpisanym do rejestru zabytków prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych. W tym miejscu uzupełnienia wymaga charakterystyka prowadzenia prac konserwatorskich i restauratorskich. Pojęcia prac konserwatorskich i restauratorskich zostały zdefiniowane w treści ustawy o ochronie zabytków:

  • prace konserwatorskie – działania mające na celu zabezpieczenie i utrwalenie substancji zabytku, zahamowanie procesów jego destrukcji oraz dokumentowanie tych działań (art. 3 pkt 6 ustawy),
  • prace restauratorskie – działania mające na celu wyeksponowanie wartości artystycznych i estetycznych zabytku, w tym, jeżeli istnieje taka potrzeba, uzupełnienie lub odtworzenie jego części, oraz dokumentowanie tych działań (art. 3 pkt 7 ustawy).

Zgodnie z punktem 2, pozwolenia właściwego konserwatora wymaga prowadzenie robót budowlanych w otoczeniu zabytku. W ustawie zawarto również określenie otoczenia – jest to teren wokół lub przy zabytku wyznaczony w decyzji o wpisie tego terenu do rejestru zabytków w celu ochrony wartości widokowych zabytku oraz jego ochrony przed szkodliwym oddziaływaniem czynników zewnętrznych (art. 3 pkt 15 ustawy).

Podpis


W punktach 3 i 4 stwierdzono, że pozwolenia konserwatorskiego wymagać będzie prowadzenie badań konserwatorskich i architektonicznych zabytku wpisanego do rejestru. Czynności te oznaczają, co następuje:

  • badania konserwatorskie – działania mające na celu rozpoznanie historii i funkcji zabytku, ustalenie użytych do jego wykonania materiałów i zastosowanych technologii, określenie stanu zachowania tego zabytku oraz opracowanie diagnozy, projektu i programu prac konserwatorskich, a jeżeli istnieje taka potrzeba, również programu prac restauratorskich (art. 3 pkt 9 ustawy);
  • badania architektoniczne – działania ingerujące w substancję zabytku, mające na celu rozpoznanie i udokumentowanie pierwotnej formy obiektu budowlanego oraz ustalenie zakresu jego kolejnych przekształceń (art. 3 pkt 10).

W punkcie 5 jest mowa o konieczności uzyskania pozwolenia konserwatora na przemieszczenie zabytku nieruchomego wpisanego do rejestru. Oczywiście sam fakt przemieszczenia obiektu nieruchomego może wydawać się działaniem niemożliwym, to jednak w specyficznym kontekście budowlanym już nie. Przykładem może być konieczność zdemontowania części obiektu (wpisanego do rejestru), która jest w sposób trwały związana z gruntem, ale możliwa do demontażu bez naruszania istoty tego obiektu (np. niektóre budynki i budowle lub ich elementy) w celu np. wykonania określonych robót budowlanych.

Punkt 8 traktuje natomiast o obowiązku uzyskania pozwolenia konserwatora zabytków...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 12 wydań czasopisma "Mieszkanie i Wspólnota"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy