Dołącz do czytelników
Brak wyników

Finanse

17 września 2018

NR 199 (Wrzesień 2018)

Fundusze własne spółdzielni mieszkaniowych po zmianach w prawie

0 49

Spółdzielnie prowadzą działalność według zasad określonych w ustawie Prawo spółdzielcze (dalej: Prawo spółdzielcze), ustawie o spółdzielniach mieszkaniowych oraz zarejestrowanym statucie. Natomiast księgi rachunkowe są prowadzone zgodnie z przepisami ustawy o rachunkowości.

Fundusze własne spółdzielnie ujmują w księgach rachunkowych z podziałem na ich rodzaje i według zasad określonych przepisami prawa, postanowieniami statutu lub umowy o utworzeniu jednostki (art. 36 ust. 1 Ustawy o rachunkowości). Zasadniczymi funduszami własnymi w spółdzielni są fundusz udziałowy i fundusz zasobowy (art. 78 § 1 pkt 1 i 2 Prawa spółdzielczego). W związku z nowelizacją Ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, stanowiskiem Komitetu Standardów Rachunkowości oraz orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego istnieje konieczność uaktualnienia podejścia do funduszy.

Fundusz udziałowy

Zgodnie z Prawem spółdzielczym fundusz udziałowy powstaje z: wpłat udziałów członkowskich, odpisów na udziały członkowskie z podziału nadwyżki bilansowej lub innych źródeł określonych w odrębnych przepisach. Zmniejszenie funduszu udziałowego powoduje zwrot udziałów członkom występującym ze spółdzielni oraz pokrycie straty bilansowej w sytuacji, gdy nie znajduje ona pokrycia w funduszu zasobowym.

W Ustawie o spółdzielniach mieszkaniowych, po nowelizacji z 2017 r., nie uregulowano zasad zwrotu wpłat dokonanych na udziały. Zgodnie z art. 21 Prawa spółdzielczego, członek spółdzielni nie może przed ustaniem członkostwa żądać zwrotu wpłat dokonanych na udziały. Zwrot tych wpłat nie może nastąpić przed zatwierdzeniem sprawozdania finansowego za rok, w którym członek wystąpił z żądaniem oraz, w wypadku, gdy jego udziały zostały przeznaczone na pokrycie strat spółdzielni. Sposób i termin zwrotu określa statut. Jednak art. 21 ustawy Prawo spółdzielcze po nowelizacji nie może być stosowany w spółdzielniach mieszkaniowych, co wynika z treści art. 1 ust. 9 Ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, który stanowi, że nie stosuje się przepisów ustawy Prawo spółdzielcze dotyczących udziałów i wpisowego.

W związku z takimi rozwiązaniami można się spotkać z poglądem, że od dnia wejścia w życie nowelizacji Ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, czyli od 9 września 2017 roku, likwidacji ulega fundusz udziałowy. Spółdzielnia mieszkaniowa bowiem od tego dnia nie ma prawa go prowadzić, środki na nim zgromadzone to świadczenia nienależne, które w związku z brakiem regulacji podlegają bezzwłocznemu zwrotowi. Instytucja nienależnego świadczenia jest wskazana w art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego. Z przywołanego przepisu wynika, że z nienależnym świadczeniem mamy do czynienia m.in. w przypadku odpadnięcia podstawy prawnej, która istniała w chwili spełnienia świadczenia, a odpadnięcie nastąpiło później. W przypadku spółdzielni, która nie będzie chciała zwrócić środków wniesionych tytułem wkładu, podstawą wniesienia powództwa o zwrot mają być przepisy dotyczące bezpodstawnego 
wzbogacenia.

Czy wpłaty dokonane na fundusz udziałowy należy traktować jako świadczenie nienależne?

Czy faktycznie w przypadku wpłat na udziały mamy do czynienia ze świadczeniem nienależnym? Zgodnie z powołanym wyżej przepisem Kodeksu cywilnego, świadczenie jest nienależne jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył. Podobnie jest w przypadku, gdy podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Istnieje więc kilka przyczyn nienależnego świadczenia. Przypadek nieistnienia zobowiązania nie wchodzi w grę, gdyż członek wstępujący do spółdzielni niewątpliwie był zobowiązany do wniesienia udziału, co wynikało z ustawy oraz postanowień statutu.

Uwaga!

Fundusze własne spółdzielnie ujmują w księgach rachunkowych z podziałem na ich rodzaje i według zasad określonych przepisami prawa, postanowieniami statutu lub umowy o utworzeniu jednostki (art. 36 ust. 1 ustawy o rachunkowości). Zasadniczymi funduszami własnymi w spółdzielni są fundusz udziałowy i fundusz zasobowy (art. 78 § 1 pkt 1 i 2 Prawa spółdzielczego).

Każde świadczenie powinno mieć swoją podstawę prawną i przyczynę, dla której jest spełniane. Natomiast odpadnięcie podstawy prawnej zakłada, że owa podstawa świadczenia wcześniej istniała, lecz wskutek określonego zdarzenia przestała istnieć. Jak czytamy w komentarzu do Kodeksu cywilnego pod red. 
J. Gudowskiego: „Odpadnięcie podstawy prawnej świadczenia zachodzi także wtedy, gdy podstawą tą był bezpośrednio akt normatywny, który został następnie uchylony albo uznany za niezgodny z Konstytucją RP ze skutkiem ex tunc”. Taka sytuacja tutaj nie zachodzi. W chwili świadczenia przepis rangi ustawowej obowiązywał, tym samym zobowiązanie też istniało. Ustawodawca nie ma możliwości ingerowania bieżącymi przepisami w minione stany prawne – zmiany przepisów nie mogą przecież działać wstecz. Uchylenie przepisów ma wyłącznie skutek na przyszłość – ex nunc. Także przesłanka nieosiągnięcia celu świadczenia nie może być podstawą dochodzenia zwrotu udziału. Celem świadczenia było bowiem zasilenie funduszu udziałowego i zasobowego (w części wpłaty przypadającej na wpisowe) i ten cel bezsprzecznie został osiągnięty. Mając na uwadze powyższe, są uzasadnione podstawy do uznania, iż w omawianej sytuacji nie można skorzystać z instytucji nienależnego świadczenia.

Konsekwencja przepisów o likwidacji wpisowego

Wskazane wyżej wyjaśnienia obrazują stan prawny sprawy. Powstaje natomiast pytanie o wymiar ekonomiczny znowelizowanych przepisów Ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych. Likwidacja wpisowego i udziałów niewątpliwie wpłynie na pogorszenie kondycji finansowej spółdzielni i zmniejszenie płynności finansowej. Zastanawiające jest, że ustawodawca, który ma dbać o zapewnienie właściwego i bezpiecznego otoczenia prawno-finansowego dla wszystkich podmiotów działających na rynku, podejmuje decyzję o podkopaniu fundamentów działania spółdzielni. Nie da się prowadzić działalności gospodarczej, nie posiadając kapitału – niezależnie, czy dotyczy to spółdzielni mieszkaniowych, czy innej organizacji.

Uwaga!

Każde świadczenie powinno mieć swoją podstawę prawną i przyczynę, dla której jest spełniane. Natomiast odpadnięcie podstawy prawnej zakłada, że owa podstawa świadczenia wcześniej istniała, lecz wskutek określonego zdarzenia przestała istnieć.

Z kwestią udziału i funduszu udziałowego związana jest odpowiedzialność członka za zobowiązania spółdzielni. Jak wyjaśniło Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju w opracowanej analizie znowelizowanych przepisów Ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, w tej materii należy mieć na względzie przepis art. 18 § 1 Prawo spółdzielcze stanowiący, że prawa i obowiązki wynikające z członkostwa w spółdzielni są dla wszystkich członków równe. Zdaniem ministerstwa nowi członkowie, którzy nie wnoszą udziałów (jak również osoby stające się członkami) przed dniem 9 września 2017 r. i wniosły udziały, nie ponoszą odpowiedzialności za zobowiązania spółdzielni. Wyłączenie stosowania przepisów dotyczących udziałów oznacza, że do spółdzielni mieszkaniowych nie ma zastosowania przepis art. 19 § 2 Prawa spółdzielczego, zgodnie z którym członek spółdzielni uczestniczy w pokrywaniu jej strat do wysokości zadeklarowanych udziałów. Tym samym zlikwidowana została odpowiedzialność członka wnoszącego udział do wysokości zadeklarowanego udziału. Jednocześnie członkowie – niezależnie, czy stali się członkami przed, czy po wejściu w życie nowelizacji – podlegają ochronie 
przewidzianej w art. 19 § 3 Prawo spółdzielcze, który wyklucza odpowiedzialność członków spółdzielni za jej zobowiązania.

Fundusz wkładów mieszkaniowych i budowlanych

Podstawa do tworzenia funduszu wkładów znajduje się w art. 78 § 2 Prawa spółdzielczego, zgodnie z którym spółdzielnia może tworzyć także inne fundusze własne. Podstawą takiego działania są przepisy innych ustaw oraz statut spółdzielni. W pojęciu „przepisy innych ustaw” mieści się oczywiście Ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych (dalej u.s.m.). Co prawda w żadnym z artykułów nie odnosi się ona do pojęcia funduszu, ale wielokrotnie posługuje się pojęciem wkładu mieszkaniowego i budowlanego (rozdziały 2 i 21 u.s.m.) w kontekście spółdzielczego lokatorskiego i własnościowego prawa do lokalu. Również Ministerstwo Finansów w piśmie z 2013 r. przedstawiło pogląd, że podstawą do tworzenia funduszy wkładów mieszkaniowych i budowlanych są przepisy u.s.m., tj. odpowiednio art. 10 ust. 1 pkt 1 i art. 171–1719 u.s.m. Potwierdzenie stanowiska resortu finansów znajdziemy również w piśmie Komisji Nadzoru Audytowego z 29 października 2013 r. nr DR8/KNA/521/50/18/WGM/13, gdzie zostały powołane te same przepisy u.s.m. jako podstawa do tworzenia funduszy wkładów.

Uwaga!

Likwidacja wpisowego i udziałów niewątpliwie wpłynie na pogorszenie kondycji finansowej spółdzielni i zmniejszenie płynności finansowej.

Obwiązek zwrotu wkładu mieszkaniowego bądź wartości rynkowej lokalu

W przypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego następuje rozliczenie z osobą uprawnioną. Na tym etapie istotne jest rozstrzygnięcie kwestii, kiedy zwraca się (zwaloryzowany) wkład mieszkaniowy, a kiedy wartość rynkową. Zauważyć należy, iż przepisy w tej materii zostały istotnie zmienione od 31 lipca 2007 r. Na gruncie art. 11 ust. 1 usm. – przed zmianą z dnia 31 lipca 2007 roku – spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu wygasało z chwilą ustania członkostwa, a przepis art. 11 ust. 2 u.s.m. stanowił, że „[…] w wypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego, spółdzielnia zwraca zgodnie z postanowie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 12 wydań czasopisma "Mieszkanie i Wspólnota"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy