Dołącz do czytelników
Brak wyników

Orzecznictwo

22 listopada 2018

NR 201 (Listopad 2018)

Dostosowanie obiektów budowlanych do wymagań osób niepełnosprawnych – część II

465

W numerze październikowym opublikowaliśmy pierwszą część artykułu Dostosowanie obiektów budowlanych do wymagań osób niepełnosprawnych. W niniejszym numerze kontynuujemy zagadnienie zapewnienia dostępności przestrzeni i obiektów do potrzeb osób niepełnosprawnych w aspekcie wymogów prawnych służących eliminowaniu barier architektonicznych.


Miejsca gromadzenia odpadów

Każdy człowiek – niezależnie od swojego stanu zdrowia czy stopnia sprawności – w ramach swojej egzystencji wytwarza odpady. Kwestia ich wyrzucania przez osoby pełnosprawne jest raczej błaha i nikt się nad nią nie zastanawia. Inaczej jest w przypadku osób niepełnosprawnych (szczególnie o ograniczeniach ruchowych). Dla tej grupy osób wyrzucenie śmieci (czyli przeniesienie wytworzonych odpadów z mieszkania do miejsca ich gromadzenia) jest niezwykle trudne, a często wręcz niemożliwe.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1422) (dalej: warunki techniczne), miejsca do gromadzenia odpadów stałych znajdujące się przy budynkach wielorodzinnych powinny być dostępne dla osób niepełnosprawnych (§ 22 ust. 4 rozporządzenia).

Omawiany przepis jest bardzo ogólny, ponieważ nie określa tego, w jaki sposób należy zapewnić dostępność tych miejsc, ani jakie bariery/przeszkody nie powinny się znajdować od wyjścia z budynku mieszkalnego do śmietnika. Dodatkowo – informując o dostępności dla osób niepełnosprawnych miejsc gromadzenia odpadów znajdujących się przy budynkach wielorodzinnych – ustawodawca użył sformułowania „powinno być”. Takie określenie w omawianym przepisie powoduje, że zapewnienie osobom niepełnosprawnym pełnego dostępu do miejsc gromadzenia odpadów nie jest obligatoryjne, lecz jedynie fakultatywne.

Wewnętrzne urządzenia do usuwania odpadów stałych

Popularnym niegdyś rozwiązaniem usuwania odpadów z budynków wielorodzinnych (tzw. bloków) były wewnętrzne systemy usuwania odpadów stałych, czyli zsypy. Obecnie – ze względu na wdrożony system segregacji odpadów „u źródła” oraz uciążliwości zapachowe i kwestie sanitarne – systemy zsypowe raczej nie są stosowane w nowo wybudowanych budynkach. Nie można jednak nie zauważyć, że – mimo swych uciążliwości – systemy te stanowiły zdecydowane ułatwienie dla osób niepełnosprawnych, które nie musiały opuszczać budynku, aby „wynieść śmieci”. Ponadto w tym przypadku ustawodawca postawił jasno określone wymagania, które musiały spełniać urządzenia zsypowe, aby mogły z nich korzystać osoby niepełnosprawne. Zgodnie z § 129 pkt 3 warunków technicznych, komora wsypowa powinna być wydzielona pełnymi ścianami, a także mieć drzwi o szerokości co najmniej 0,8 m, umieszczone w sposób umożliwiający dostęp osobom niepełnosprawnym.

Dostęp do obiektów rekreacji

W obrębie zespołów budynków mieszkalnych wielorodzinnych (np. osiedli mieszkaniowych) zlokalizowane są często tereny zielone o charakterze rekreacyjnym (np. skwery, place zabaw). Również takie miejsca muszą być bezwzględnie dostępne dla osób niepełnosprawnych.

Zgodnie z § 40 ust. 1 warunków technicznych, w zespole budynków wielorodzinnych objętych jednym pozwoleniem na budowę należy, stosownie do potrzeb użytkowych, przewidzieć place zabaw dla dzieci i miejsca rekreacyjne dostępne dla osób niepełnosprawnych.

Ustawodawca, w przypadku określenia wymagań technicznych dla placów zabaw i terenów rekreacyjnych dostępnych dla osób niepełnosprawnych, użył sformułowania „stosownie do potrzeb użytkowych”. Takie sformułowanie, analogicznie jak w przypadku dostosowania dla niepełnosprawnych miejsc gromadzenia odpadów, ma charakter fakultatywny. Inną kwestią jest rozstrzygnięcie, kiedy istnieją, a kiedy nie „potrzeby użytkowe” decydujące o zaprojektowaniu bądź nie, placu zabaw czy terenów rekreacyjnych dostępnych dla osób niepełnosprawnych.

Jeżeli jednak w zespole budynków mieszkalnych wielorodzinnych mieszka przynajmniej jedna osoba niepełnosprawna, to niewątpliwie występuje „potrzeba użytkowa”, a teren rekreacyjny nie powinien mieć żadnych barier architektonicznych.

Bramy i furtki

Środowisko osób niepełnosprawnych to głównie bezpośrednie otoczenie budynku, w którym mieszkają, a na które składają się takie elementy, jak:

  • wjazdy,
  • dojścia piesze,
  • wejścia,
  • bramy,
  • furtki

Natomiast samodzielność w codziennym życiu to między innymi swoboda w poruszaniu się. Bardzo ważne dla wszystkich użytkowników dróg i dojść – a szczególnie ważne dla osób niepełnosprawnych – jest to, aby szerokość, promienie łuków, nachylenie podłużne i poprzeczne nawierzchni było zgodne z przepisami. Warunki techniczne dotyczące furtek i bram mówią, że:

  • bramy i furtki w ogrodzeniu nie mogą otwierać się na zewnątrz działki (§ 42 ust. 1 warunków technicznych),
  • furtki w ogrodzeniu przy budynkach mieszkalnych wielorodzinnych i budynkach użyteczności publicznej nie mogą utrudniać dostępu do nich osobom niepełnosprawnym poruszającym się na wózkach inwalidzkich (§ 42 ust. 2 warunków technicznych),
  • szerokość bramy powinna wynosić w świetle co najmniej 2,4 m, a w przypadku zastosowania furtki jej szerokość powinna być nie mniejsza niż 0,9 m, przy czym na drodze pożarowej szerokości te regulują przepisy odrębne dotyczące ochrony przeciwpożarowej (§ 43 warunków technicznych).

Niezależnie od wymienionych powyżej przepisów w celu umożliwienia korzystania przez osoby niepełnosprawne z wjazdów, wejść, bram, czy dojść warto pamiętać, aby:

  • wszelkie kratki ściekowe i włazy kanalizacyjne nie wystawały wyżej niż 2 cm nad nawierzchnię,
  • wjazdy na posesję oraz furtki nie posiadały progu,
  • nawierzchnie posiadały fakturę antypoślizgową,
  • nachylenie podłużne nie było większe niż 3–5% (w przypadku dojścia prowadzącego na posesję),
  • dojazdy do budynków wielorodzinnych oraz wjazdy do garaży uwzględniały potrzeby niepełnosprawnych mieszkańców.

Uchwyty i klamki powinny być umieszczone w takim miejscu, aby osoba siedząca na wózku bez problemu mogła z nich skorzystać i otworzyć furtkę/bramę. Natomiast skrzydło furtki powinno otwierać się do 
kąta 120°.

Dostępność poszczególnych pomieszczeń w budynkach

Dla osób niepełnosprawnych, zasadniczą kwestią jest dostępność poszczególnych pomieszczeń znajdujących się w obrębie budynku ich zamieszkania, a także budynków użyteczności publicznej. Osoba niepełnosprawna musi mieć dostęp do każdej kondygnacji budynku. Omawiana problematyka znalazła odzwierciedlenie w treści przepisów warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.

uwaga!
W budynku mieszkalnym wielorodzinnym niewyposażanym w dźwigi należy wykonać pochylnię lub zainstalować odpowiednie urządzenie techniczne, umożliwiające dostęp osobom niepełnosprawnym do mieszkań położonych na pierwszej kondygnacji nadziemnej oraz do kondygnacji podziemnej zawierającej stanowiska postojowe dla samochodów osobowych.


Zgodnie z § 54 ust. 2 warunków technicznych, w budynku:

  • mieszkalnym wielorodzinnym,
  • zamieszkania zbiorowego,
  • użyteczności publicznej

wyposażanym w dźwigi, należy zapewnić osobom niepełnosprawnym dojazd z poziomu terenu i dostęp na wszystkie kondygnacje użytkowe.

W przypadku dobudowania szybu dźwigowego do istniejącego budynku dopuszcza się usytuowanie drzwi przystankowych na poziomie spocznika międzypiętrowego, pod warunkiem że zostanie zapewniony dostęp do kondygnacji użytkowej osobom niepełnosprawnym (§ 54 ust. 3 warunków technicznych).

W budynku mieszkalnym wielorodzinnym niewyposażanym w dźwigi należy wykonać pochylnię lub zainstalować odpowiednie urządzenie techniczne, umożliwiające dostęp osobom niepełnosprawnym do mieszkań położonych na pierwszej kondygnacji nadziemnej oraz do kondygnacji podziemnej zawierającej stanowiska postojowe dla samochodów osobowych (§ 55 ust. 1 warunków technicznych). W przypadku budynków użyteczności publicznej wszelkie pomieszczenia o charakterze ogólnodostępnym ze zróżnicowanym poziomem podłóg powinny być przystosowane do ruchu osób niepełnosprawnych (§ 74 warunków technicznych).

W niskich budynkach zamieszkania zbiorowego i budynkach użyteczności publicznej, niewymagających wyposażenia w dźwigi, należy zainstalować urządzenia techniczne zapewniające osobom niepełnosprawnym dostęp na kondygnacje z pomieszczeniami użytkowymi, z których mogą korzystać. Wyłączenie stanowią jedynie niskie budynki zamieszkania zbiorowego zlokalizowane na terenach zamkniętych (§ 55 ust. 2 warunków technicznych).

Wejścia do budynków i mieszkań

W codziennym życiu osób niepełnosprawnych każda przeszkoda/bariera ma kluczowe znaczenie dla ich mobilności. Dlatego poprzez przystosowanie obiektu należy rozumieć zapewnienie bezkonfliktowego dojścia do budynku bez konieczności pokonania przeszkód (np. dodatkowych stopni, wąskich przejść itp.).

Zgodnie z § 61 ust. 1 warunków technicznych, położenie drzwi wejściowych do budynku oraz kształt i wymiary pomieszczeń wejściowych powinny umożliwiać dogodne warunki ruchu, w tym również osobom niepełnosprawnym.

Wymaganie przystosowania wejść dla osób niepełnosprawnych nie dotyczy:

  • budynków mieszkalnych w zabudowie jednorodzinnej,
  • budynków mieszkalnych w zabudowie zagrodowej,
  • budynków rekreacji indywidualnej,
  • budynków zlokalizowanych na terenach zamkniętych (z wyłączeniem budynków użyteczności publicznej).

W przypadku wejść do budynku i ogólnodostępnych pomieszczeń użytkowych można zastosować drzwi obrotowe lub wahadłowe, ale tylko pod warunkiem usytuowania w ich sąsiedztwie drzwi rozwieranych lub rozsuwanych, przystosowanych do ruchu osób niepełnosprawnych (§ 62 ust. 2 warunków technicznych).

Wysokość progów zainstalowanych w drzwiach do mieszkań i pomieszczeń mieszkalnych (zlokalizowanych w budynkach zamieszkania zbiorowego) nie może przekraczać 2 cm (§ 62 ust. 3 warunków technicznych).

Schody zewnętrzne

Schody stanowią nieodłączny element architektury i często decydują o walorach estetycznych budynku. Niestety są jednocześnie jedną z największych barier architektonicznych. Konieczność pokonywania różnic poziomów wynika głównie z topografii terenu, choć w niektórych przypadkach jest efektem celowej aranżacji danej przestrzeni.

Różnice poziomów w terenie mogą być pokonywane w sposób aktywny (za pośrednictwem siły mięśni) lub w sposób pasywny (z zastosowaniem wspomagających urządzeń technicznych). Dla osób niepełnosprawnych poruszających się na wózkach inwalidzkich ważna jest obecność alternatywnych rozwiązań pokonywania różnic terenu, do których należy zaliczyć:

  • pochylnie,
  • rampy podjazdowe,
  • windy zewnętrzne (umożliwiające dostanie się do budynku z poziomu terenu),
  • podnośniki,
  • platformy.

W przypadku przejść nadziemnych i podziemnych dla pieszych, ze względu na ich ograniczoną powierzchnię, jedynym rozwiązaniem pozwalającym na pokonanie różnicy poziomów przez osoby niepełnosprawne jest zastosowanie windy czy podnośnika.

Dla osób z ograniczonymi możliwościami ruchu schody zewnętrzne powinny spełniać określone wymagania:

  • w jednym biegu liczba stopni zewnętrznych nie powinna wynosić więcej niż 10 (§ 69 ust. 3 warunków technicznych),
  • szerokość stopni schodów zewnętrznych przy głównych wejściach do budynku (w budynkach mieszkalnych wielorodzinnych i budynkach użyteczności publicznej) powinna wynosić co najmniej 0,35 m (§ 69 ust. 5 warunków technicznych),
  •     stopnie schodów nie powinny mieć podcięć, wrębów oraz nosków (§ 69 ust. 8 warunków technicznych),
  •     szerokość użytkowa schodów zewnętrznych do budynku powinna wynosić co najmniej 1,2 m, przy czym szerokość ta nie może być ograniczana przez zainstalowane urządzenia oraz inne elementy budynku (§ 68 ust. 3 warunków technicznych).

uwaga!
Obecnie w Ministerstwie Inwestycji i Rozwoju trwają prace nad programem „Dostępność Plus”, którego głównym celem jest podniesienie jakości i zapewnienie niezależności życia dla osób o szczególnych potrzebach (w tym osób niepełnosprawnych) poprzez poprawę dostępności przestrzeni publicznej, architektury, transportu oraz produktów i usług.


Dodatkowo schody zewnętrzne, z których korzystają osoby o ograniczonych możliwościach ruchu:

  • nie powinny posiadać stopni ażurowych,
  • powinny posiadać poręcz o wygodnym uchwycie,
  • powinny (jeżeli to możliwe) być osłonięte przed wpływami warunków atmosferycznych.

W zależności od przeznaczenia obiektu schody mogą posiadać różne kształty. Schody zewnętrzne prowadzące do budynku z reguły mają biegi proste lub złożone, ale zdarzają się też schody zabiegowe czy wachlarzowe. W przypadku schodów wachlarzowych szerokość stopni powinna wynosić co najmniej 0,25 m, natomiast w schodach zabiegowych i kręconych szerokość taką należy zapewnić w odległości nie większej niż 0,4 m od poręczy balustrady wewnętrznej lub słupa stanowiącego koncentryczną konstrukcję schodów (§ 69 ust. 6 warunków technicznych). W budynkach zakładów opieki zdrowotnej nie dopuszcza się schodów zabiegowych lub wachlarzowych jako przeznaczonych do ruchu pacjentów 
(§ 69 ust. 7 warunków technicznych). Dodatkowo kolor i faktura stopni schodów powinny być tak dobrane, aby osoby z ograniczoną możliwością widzenia mogły uzyskać pełną informację (wizualną oraz dotykową) o zmianie kierunku lub końcu biegu schodów.

Pochylnie

Pochylnie umożliwiają osobom niepełnosprawnym samodzielny dostęp do wszelkich obiektów – zarówno użyteczności publicznej, jak i budynków mieszkalnych. Prawidłowo zaprojektowana pochylnia wymaga dużo przestrzeni, dlatego w wielu przypadkach ze względu na ograniczoną powierzchnię przed budynkiem, pochylnie mają większy spadek niż zalecany. W takim przypadku pokonywanie różnic poziomów przez osoby niepełnosprawne może odbywać się wyłącznie w sposób pasywny (z pomocą osób trzecich). W budynkach wymagających przystosowania/adaptacji dla potrzeb osób poruszających się na wózkach inwalidzkich pochylnie to jedyny sposób na ich wejście i wyjście z budynku.

Wykonanie pochylni uwarunkowane jest głównie estetyką budynku i jego otoczenia, których nie powinna zakłócać konstrukcja i rodzaj materiału, z jakiego została wykonana. Jedynym warunkiem jest powierzchnia pochylni – powinna być antypoślizgowa, o fakturowanej powierzchni. Dlatego funkcję powierzchni pochylni może pełnić:

  • terakota zewnętrzna antypoślizgowa,
  • różne rodzaje kamienia naturalnego o fakturowanej drobnoziarnistej powierzchni,
  • drobna kostka brukowa montowana metodą bezspoinową,
  • ażurowe elementy stalowe w postaci kratownic o drobnych oczkach,
  • drewno z nawierzchniową perforacją,
  • wylewka betonowa z gruboziarnistą nawierzchnią,
  • gres niepolerowany,
  • płytki klinkierowe nieszkliwione,
  • płyty betonowe o ryflowanej powierzchni.

Konstrukcja pochylni wykonana jest przeważnie z drewna, stali lub betonu. Wybór materiału zależy od warunków oraz możliwości montażowych na zewnątrz budynku. W przypadku konstrukcji stalowych i drewnianych można zastosować systemy ażurowe oraz systemy łatwe do demontażu. W przypadku pochylni o pełnej powierzchni warto zastosować podgrzewaną posadzkę, która pozwoli na uniknięcie oblodzenia w okresie zimowym.

Niezbędnym elementem poprawnie zaprojektowanej pochylni są poręcze, które powinny znajdować się w dwóch równoległych pasmach na wysokości 75 cm i 90 cm (§ 298 ust. 4 warunków technicznych).

Poręcze przy schodach i pochylniach powinny być oddalone od ścian, do których są mocowane, co najmniej 0,05 m (§ 298 ust. 6 warunków technicznych). Zaleca się, aby materiał, z którego wykonana jest poręcz, gwarantował pewny uchwyt. Poręcze przy schodach 
zewnętrznych i pochylniach, przed ich początkiem i za końcem, należy przedłużyć o 0,3 m oraz zakończyć w sposób zapewniający bezpieczne użytkowanie (§ 298 ust. 5 warunków technicznych).

Zgodnie z § 70 warunków technicznych, maksymalne nachylenie pochylni (związanych z budynkiem) przeznaczonych do ruchu pieszego i dla osób niepełnosprawnych poruszających się przy użyciu wózka inwalidzkiego, przy danej wysokości pochylni, nie może przekraczać wielkości określonych w tabeli 1:

Tabela 1. Dopuszczalne procenty nachylenia pochylni w zależności od jej wysokości i lokalizacji

Wysokość pochylni (m)     % nachylenia pochylni
zlokalizowanej
na zewnątrz
(bez przykrycia) 
zlokalizowanej wewnątrz budynku lub pod dachem
do 0,15  15 15
do 0,5 10 8
powyżej 0,5 8 6


Pochylnie przeznaczone do ruchu pieszego i dla osób niepełnosprawnych o długości ponad 9 m (dotyczy pochylni o wysokości ponad 0,5 m) należy podzielić na krótsze odcinki, przy zastosowaniu spoczników o długości co najmniej 1,4 m.

Dodatkowo pochylnie przeznaczone dla osób niepełnosprawnych powinny:
    mieć szerokość płaszczyzny ruchu wynoszącą 1,2 m;
    krawężniki o wysokości co najmniej 0,07 m;
    obustronne poręcze (odstęp między poręczami powinien mieścić się w granicach 1–1,1 m).

Długość poziomej płaszczyzny ruchu na początku i na końcu pochylni powinna wynosić co najmniej 1,5 m. 
Natomiast powierzchnia spocznika przy pochylni przeznaczonej dla osób niepełnosprawnych poruszających się na wózkach inwalidzkich powinna mieć wymiary co najmniej 1,521,5 m, nie wliczając pola otwierania skrzydła drzwi wejściowych do budynku (§ 71 warunków technicznych).

Pomieszczenia higienicznosanitarne

Zgodnie z treścią § 76 warunków technicznych, do pomieszczeń higienicznosanitarnych zalicza się:

  • łaźnie,
  • sauny,
  • natryski,
  • łazienki,
  • ustępy,
  • umywalnie,
  • szatnie,
  • przebieralnie,
  • pralnie,
  • pomieszczenia higieny osobistej kobiet,
  • pomieszczenia służące do odkażania, oczyszczania oraz suszenia odzieży i obuwia,
  • pomieszczenia służące do przechowywania sprzętu do utrzymania czystości.

W przypadku osób niepełnosprawnych bardzo często wykonanie podstawowych czynności higienicznych i pielęgnacyjnych wymaga znacznie większej powierzchni manewrowej niż w przypadku osób pełnosprawnych. Większe zapotrzebowanie na powierzchnię manewrową wynika najczęściej z ograniczeń ruchowych osoby niepełnosprawnej lub korzystania przez nią z wózka inwalidzkiego czy sprzętu rehabilitacyjnego. Z tego względu dostępne pomieszczenia higienicznosanitarne muszą posiadać szereg udogodnień oraz rozwiązań umożliwiających osobom niepełnosprawnych komfortowe korzystanie. W warunkach technicznych zawarto kilka podstawowych wymagań dotyczących pomieszczeń higienicznosanitarnych:

  • kabina natryskowa zamknięta, z urządzeniami przystosowanymi do korzystania przez osoby niepełnosprawne poruszające się na wózkach inwalidzkich, powinna posiadać powierzchnię nie mniejszą niż 2,5 m2 i szerokość co najmniej 1,5 m oraz być wyposażona w urządzenia wspomagające, umożliwiające korzystanie z kabiny zgodnie z jej przeznaczeniem (§ 81 ust. 3 warunków technicznych),
  • w ustępach ogólnodostępnych znajdujących się w budynkach zamieszkania zbiorowego, użyteczności publicznej i zakładów pracy należy stosować drzwi do kabin ustępowych przystosowanych dla potrzeb osób niepełnosprawnych otwierane na zewnątrz, o szerokości co najmniej 0,9 m (§ 85 ust. 2 pkt 3 warunków technicznych),
  • w ustępie publicznym co najmniej jedna kabina powinna być przystosowana do potrzeb osób niepełnosprawnych (§ 87 ust. 6 warunków technicznych)

Dodatkowo, we wszelkiego rodzaju budynkach na kondygnacjach dostępnych dla osób niepełnosprawnych co najmniej jedno z ogólnodostępnych pomieszczeń higienicznosanitarnych powinno być przystosowane do możliwości korzystania z nich przez osoby niepełnosprawne (§ 86 warunków technicznych).
Pomieszczenie higienicznosanitarne powinno być przystosowane dla osób niepełnosprawnych poprzez:

  • zapewnienie przestrzeni manewrowej o wymiarach co najmniej 1,521,5 m,
  • zastosowanie wyłącznie drzwi bez progów (zarówno w tych pomieszczeniach, jak i na trasie dojazdu do nich),
  • obecność odpowiednio przystosowanej co najmniej jednej miski ustępowej i umywalki, a także jednego natrysku (jeżeli ze względu na przeznaczenie przewiduje się w budynku takie urządzenia),
  • obecność odpowiednio zainstalowanych uchwytów ułatwiających korzystanie z urządzeń higienicznosanitarnych.

W przypadku projektowania nowego budynku zapewnienie kryterium minimalnej powierzchni przestrzeni manewrowej jest zadaniem stosunkowo prostym. Zupełnie inaczej kwestia ta prezentuje się w przypadku adaptacji istniejących pomieszczeń. W takich sytuacjach dostosowanie pomieszc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 12 wydań czasopisma "Mieszkanie i Wspólnota"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy